കറുത്തവാവ്: അധ്യായം 18: അമ്മ

തീപ്പൊരി നാളമായി.

വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിക്കിടന്ന ഒരു തിരിയിൽ, എണ്ണയെല്ലാം മഴ കഴുകിക്കളഞ്ഞ ഒരു കൽത്തട്ടിൽ, സൂചിമുനയോളം പോന്ന ഒരു നാളം നിവർന്നുനിന്നു. മഴത്തുള്ളികൾ അതിന്മേൽ വീണു; അതു കെട്ടില്ല. പിന്നെ അത് അടുത്ത തിരിയിലേക്കു ചാടി. അതിനടുത്തതിലേക്ക്. ഒരു തട്ടു മുഴുവൻ. രണ്ടാമത്തെ തട്ട്. മൂന്ന്. ഒരു ശ്വാസമെടുക്കുന്ന നേരംകൊണ്ട്, ഏഴു തട്ടിലും, നൂറ്റൊന്നു തിരിയിലും, കോരിച്ചൊരിയുന്ന പേമാരിയുടെ നടുവിൽ, കൽവിളക്ക് ഒന്നിച്ച് ആളിക്കത്തി. നാളങ്ങൾ മേലോട്ടു വളർന്നു; ഒരാൾപ്പൊക്കം, ഒരു തെങ്ങിന്റെ പൊക്കം, കാവിലെ മരത്തലപ്പുകൾക്കും മേലെ. അവയിൽ വീണ മഴ നിലം തൊടുംമുമ്പേ നീരാവിയായി.

ചിരുതേയിയുടെ കൈ നിളയുടെ മൂർധാവിലിരുന്നു വെന്തു. അവൾ, മുന്നൂറു കൊല്ലത്തിൽ ആദ്യമായി, വേദനകൊണ്ട് അലറി; പിന്നോട്ടു തെറിച്ചു കരിയിലയിൽ വീണു. ഉള്ളംകൈയിൽ, വിരലുകളിൽ, കുമിളകൾ പൊന്തി. താരാട്ടു തൊണ്ടയിൽ മുറിഞ്ഞു.

നിള കണ്ണു തുറന്നു. മരവിപ്പു മാഞ്ഞിരുന്നു. അവൾ ഇടത്തേ കൈത്തണ്ടയിലേക്കു നോക്കി. മിനുസമുള്ള, ഒഴിഞ്ഞ തൊലിയിൽ, ആരോ അകത്തുനിന്നു വരയ്ക്കുന്നതുപോലെ, മൂന്നു വര തെളിഞ്ഞുവരുന്നു. മങ്ങിയതല്ല ഇത്തവണ. കനൽ പോലെ ചുവന്ന്, തിളങ്ങുന്നത്.

പിന്നെ കാവ് ഉണർന്നു.

ആദ്യം നിലച്ചതു മഴയാണ്. നേർത്തു നേർത്തു തോർന്നതല്ല. വീണുകൊണ്ടിരുന്ന തുള്ളികൾ, കാവിന്റെ അതിരിനുള്ളിൽ, വായുവിൽ നിന്നു; ചരടിൽ കോർത്ത ലക്ഷക്കണക്കിനു പളുങ്കുമണികൾ പോലെ, വിളക്കിന്റെ വെളിച്ചം ഓരോന്നിലും തിളങ്ങിക്കൊണ്ട്. പിന്നെ അവ, മെല്ലെ, മേലോട്ടു പൊങ്ങാൻ തുടങ്ങി. തലയ്ക്കു മുകളിൽ, കറുത്തവാവിന്റെ ആകാശത്ത്, മേഘങ്ങൾ ഒരു വലിയ ചുഴിയായി കാവിനു ചുറ്റും കറങ്ങി; നടുവിൽ, കൃത്യം കൽത്തറയ്ക്കു മുകളിൽ, ഒരു കണ്ണു തുറന്നു.

പിന്നെ ശബ്ദം. ഇത്തവണ കരച്ചിലല്ല. മണ്ണിനടിയിൽനിന്നു തുടങ്ങി, വേരുകളിലൂടെ കയറി, ഓരോ മരത്തെയും ഓരോ കല്ലിനെയും വിറപ്പിച്ച്, ആകാശത്തേക്കുയർന്ന ഒരലർച്ച. കുഞ്ഞിനെ തൊട്ടവനെ കണ്ട പെറ്റപുലിയുടേത്; അതിനെ ആയിരം കൊണ്ടു പെരുക്കിയത്. നിളയുടെ നെഞ്ചിൻകൂട് അതിനൊപ്പം മുഴങ്ങി. ദൂരെ, പുഴയിൽ, വെള്ളം ഒരു നിമിഷം പിന്നോട്ടൊഴുകി. തിരുനിലക്കരയിലെ ഓരോ വീട്ടിലും, ഓരോ അമ്പലത്തിലും, ഓരോ കാവിലും, കെടുത്തിവച്ച വിളക്കുകൾ തനിയെ കത്തി; ഉറങ്ങിക്കിടന്ന കുഞ്ഞുങ്ങൾ ഒന്നിച്ചുണർന്നു, കരഞ്ഞില്ല, ചിരിച്ചു. അതെല്ലാം നിള അറിഞ്ഞതു പിന്നീടാണ്. ആ നിമിഷം അവൾ കേട്ടത് ഒന്നു മാത്രം: ചിലമ്പ്. ഒരു കാലിലേതല്ല. ഇടിമുഴക്കം മുഴുവൻ ചിലമ്പായി മാറിയതുപോലെ; ആകാശത്തിന്റെ ഒരറ്റം മുതൽ മറ്റേയറ്റം വരെ നീളുന്ന ഒരു ചുവടിന്റെ ഒച്ച.

കാണാൻ ഒന്നുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഇപ്പോഴുമില്ല. വാൾ, കല്ല്, വിളക്ക്, മേലോട്ടൊഴുകുന്ന മഴ. പക്ഷേ ഇതിനെ കാണാൻ കഴിയാത്തത് ഇത് ഇല്ലാത്തതുകൊണ്ടല്ലെന്ന്, കണ്ണിൽ കൊള്ളാത്തത്ര വലുതായതുകൊണ്ടാണെന്ന്, നിളയ്ക്ക് ആ നിമിഷം മനസ്സിലായി. കടലിനുള്ളിൽ നിൽക്കുന്ന മീൻ കടലിനെ കാണാത്തതുപോലെ. പത്തു ദിവസം താൻ ഒരു 'രൂപ'ത്തെ പേടിച്ചു നടന്നു. രൂപമില്ല. ഈ കാവു മുഴുവൻ അവളാണ്. ഈ ചൂട്, ഈ വെളിച്ചം, കാലിനടിയിലെ ഈ മണ്ണ്, തലയ്ക്കു മുകളിലെ ആ കണ്ണ്.

നിഴലുകൾ കൽത്തറയ്ക്കു ചുറ്റുനിന്നു പിന്നോട്ടു ചുരുണ്ടു, തമ്മിൽ തമ്മിൽ ഒട്ടി, ചീറി.

"ഇതു പറ്റില്ല!" ചിരുതേയി വെന്ത കൈ നെഞ്ചോടടക്കി എഴുന്നേറ്റു. ചെറുപ്പസ്വരം പൊട്ടി, അതിനടിയിൽനിന്നു മുന്നൂറു കൊല്ലത്തെ വാർധക്യം പുറത്തുവന്നു; കരകരത്ത്, വിള്ളലുള്ളത്. അവൾ സംസാരിച്ചതു നിളയോടല്ല. ചുറ്റുമുള്ള ഒഴിഞ്ഞ, ജ്വലിക്കുന്ന വായുവിനോടാണ്. "കണക്കു തീർന്നതാണ്! ഇവൾ തന്നെ ചൊല്ലി ഒഴിഞ്ഞതാണ്! വില വച്ചു, മുതൽ എടുത്തു, മൂന്നു വട്ടം! നിനക്കു നിയമമറിയാം! നിനക്കിതിൽ അവകാശമില്ല! നിയമം…"

"അതു കച്ചവടക്കാരുടെ ദൈവം, മുത്തശ്ശീ." നിള എഴുന്നേറ്റു. പൊട്ടിയ വാരിയെല്ലു വേദനിച്ചില്ല. കീറിയ തോളു വേദനിച്ചില്ല. ഒന്നും വേദനിച്ചില്ല. "നീ മുന്നൂറു കൊല്ലം ജീവിച്ചിട്ടും ഒരു കാര്യം പഠിച്ചില്ല; നീ ഒരിക്കലും ഒരമ്മയായിരുന്നിട്ടില്ലാത്തതുകൊണ്ട്. ഇതു കരാറല്ലായിരുന്നു. ഒരിക്കലും ആയിരുന്നില്ല. ഇത് അമ്മയാ. മക്കൾ വിളിച്ചാൽ അമ്മ കണക്കുപുസ്തകം തുറന്നുനോക്കാറില്ല. വിളിക്കാൻ കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു; അത്രേയുള്ളൂ."

അവളുടെ വലത്തേ തോളിൽ എന്തോ വന്നമർന്നു. ഒരു കൈയുടെ ഭാരം; വലിയ, ഉറപ്പുള്ള ഒന്നിന്റെ. കാണാൻ അവിടെ ഒന്നുമില്ല. നിള തിരിഞ്ഞുനോക്കിയില്ല; നോക്കേണ്ട കാര്യമില്ലായിരുന്നു. പത്തു ദിവസം പൊള്ളുന്നതായി തോന്നിയ ആ ചൂടിന് ഇന്നു മറ്റൊരു പേരുണ്ടായിരുന്നു. പനിച്ചു കിടക്കുന്ന കുട്ടിയുടെ നെറ്റിയിൽ വയ്ക്കുന്ന കൈയുടെ ചൂട്. ചൂടു മാറിയിട്ടില്ല. മാറിയത് അവളാണ്.

അവൾ വാളിന്റെ പിടിയിൽ കൈ വച്ചു. മുന്നൂറു കൊല്ലം കരിങ്കല്ലിലുറച്ചു നിന്ന, പത്താളു പിടിച്ചാൽ ഇളകാത്ത വാൾ, വെള്ളത്തിൽനിന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ, ഒച്ചയില്ലാതെ, ഊരിപ്പോന്നു. കൈയിൽ അതിനു ഭാരമില്ലായിരുന്നു; അലകിലൂടെ വിളക്കിന്റെ വെളിച്ചം ഒഴുകി.

മുടിക്കെട്ട് അഴിഞ്ഞു തോളിലേക്കും പുറത്തേക്കും വീണു.

"കൊല്ല്!" ചിരുതേയി നിഴലുകളോട് അലറി. "ദേഹം കേടായാലും വേണ്ടില്ല! കൊല്ല്!"

അവ ഒന്നിച്ചു പാഞ്ഞുവന്നു. മുപ്പത്. നാല്പത്. നാലു വശത്തുനിന്നും.

നിള ചുവടുവച്ചു. ഇടത്തേ ചുവട്, ഇത്തവണ, അര മാത്ര പോലും വൈകിയില്ല.

ഉറുമി പുകയിലൂടെ കടന്നുപോയ ദേഹങ്ങളെ ഈ വാൾ മുറിച്ചു. ആദ്യത്തെ നിഴൽ അരയ്ക്കു വച്ചു രണ്ടായി; രണ്ടു പാതിയും വാടിയ മുല്ലപ്പൂക്കളായി ചിതറി, നിലം തൊടുംമുമ്പേ കരിഞ്ഞു ചാരമായി. തിരിഞ്ഞ്, താഴ്ന്ന്, രണ്ടാമത്തേതിന്റെ കഴുത്ത്. ഉയർന്നു ചാടി, മൂന്നാമത്തേതും നാലാമത്തേതും ഒരൊറ്റ വീശലിൽ. കളരിയിലെ പതിനെട്ടടവും അവളുടെ ദേഹത്തിലൂടെ ഒഴുകി: ചാട്ടം, മറിച്ചിൽ, വെട്ട്, തട. പക്ഷേ ഇതു കളരി മാത്രമല്ലായിരുന്നു. അവൾ ഒരിക്കലും പഠിച്ചിട്ടില്ലാത്ത, ഒരു ഗുരുവും പഠിപ്പിച്ചിട്ടില്ലാത്ത ചുവടുകൾ കാലിൽ വന്നു. തന്റെ കൈ വീശുന്നതിന് അര മാത്ര മുമ്പ്, കാണാത്ത മറ്റൊരു കൈ ആ വഴി കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നതുപോലെ. പിന്നിൽനിന്നു വന്ന ഒന്നിനെ അവൾ കണ്ടില്ല; വാൾ കണ്ടു, തനിയെ പിന്നോട്ടു തിരിഞ്ഞു. അവൾ പൊരുതുകയായിരുന്നില്ല. ആടുകയായിരുന്നു. കാവിലെ പാട്ടിനു കളം മായ്ക്കുന്ന നൃത്തം.

ഇരുപതെണ്ണം ചാരമായി. ബാക്കിയുള്ളവ പിൻവാങ്ങി. ചിരുതേയി കഴുത്തിലെ കരിമരച്ചെപ്പിൽ പിടിച്ച്, ആർക്കും മനസ്സിലാവാത്ത ഒരു ഭാഷയിൽ എന്തോ ചൊല്ലി. കാവിനു പുറത്തെ ഇരുട്ടു മുഴുവൻ ഇളകി. തൊടിയിൽനിന്ന്, കുളത്തിൽനിന്ന്, പുഴയിൽനിന്ന്, മുന്നൂറു കൊല്ലംകൊണ്ട് അവൾ കുടിച്ചുതീർത്ത ഓരോ ആയുസ്സിന്റെയും നിഴൽ, നൂറുകണക്കിന്, ആയിരക്കണക്കിന്, ഒരു കറുത്ത വേലിയേറ്റം പോലെ, കാവിനു നേരെ ഇരച്ചുവന്നു. ഒരു വാളിനും ഒരു പെണ്ണിനും തടുക്കാവുന്നതിലും എത്രയോ അധികം.

നിള വാൾ ഉയർത്തി. അതിന്റെ ആവശ്യമുണ്ടായില്ല.

ഒരൊറ്റ ചുവട്. ആകാശം മുതൽ പാതാളം വരെ മുഴങ്ങിയ ഒരൊറ്റ ചിലമ്പൊച്ച. ഭൂമി ഒന്നു കുലുങ്ങി; നിളയുടെ കാൽമുട്ടു മടങ്ങി. കൽവിളക്കിലെ നാളങ്ങൾ ഒരു വൃത്തമായി പുറത്തേക്കു പടർന്നു; കാവു കടന്ന്, തൊടി കടന്ന്, പുഴ വരെ. അതു തൊട്ട മരങ്ങളിൽ ഒരില പോലും കരിഞ്ഞില്ല; ചെളിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടന്ന ഉണ്ണിമാമയുടെ ദേഹത്ത് ഒരു രോമം പോലും വാടിയില്ല. ആ കറുത്ത വേലിയേറ്റം മാത്രം, ആയിരം നിഴലുകളും ഒന്നിച്ച്, ഒരു നിലവിളിക്കു പോലും നേരമില്ലാതെ, വെയിലത്തു വച്ച മഞ്ഞു പോലെ, ഇല്ലാതായി.

ഒരു കണ്ണിമ വെട്ടുന്ന നേരം. മുന്നൂറു കൊല്ലംകൊണ്ടു കെട്ടിപ്പടുത്തതു മുഴുവൻ.

മുന്നൂറു കൊല്ലം ഈ ശക്തി ഇവിടെ, ഈ കൽത്തറയിൽ, ഒരു വിരൽ പോലും അനക്കാതെ ഇരുന്നത് എന്തിനു വേണ്ടിയാണെന്ന് അപ്പോഴാണു നിളയ്ക്കു ശരിക്കും മനസ്സിലായത്. കഴിവില്ലാഞ്ഞിട്ടല്ല. ഒരു പത്തൊമ്പതുകാരിയുടെ ദേഹം നോവാതിരിക്കാൻ.

കാവിൽ ഇനി മൂന്നുപേരേയുള്ളൂ. വാളേന്തിയ നിള. പാലമരത്തിൽ ചാരി കിതയ്ക്കുന്ന ചിരുതേയി. കാണാൻ പറ്റാത്ത മൂന്നാമത്തെയാൾ.

നിള നടന്നുചെന്നു. വാൾമുന വൃദ്ധയുടെ തൊണ്ടക്കുഴിയിൽ തൊട്ടു.

ചിരുതേയി ചിരിച്ചു. ആ ചിരിയിൽ പേടിയില്ലായിരുന്നു; മുന്നൂറു കൊല്ലം ഇതേ ചീട്ടുകൊണ്ടു ജയിച്ചവളുടെ ഉറപ്പ്.

"വെട്ട്. വെട്ടിക്കോ, മോളേ. ഈ കഴുത്തു സാവിത്രിയുടേതാ. നിന്റെ അമ്മയെ ചുമന്ന വയറാ ഇത്. അവൾ ഉള്ളിലുണ്ട്; ഇപ്പൊ നിന്നെ നോക്കുന്നുണ്ട്, ഈ കണ്ണിലൂടെ. നീ വെട്ടിയാൽ ചാവുന്നത് അവളാ. ഞാനല്ല. ഞാൻ ഈ ചെപ്പിൽ കയറി കാത്തിരിക്കും; പത്തു കൊല്ലം, അമ്പതു കൊല്ലം. ഈ ചോരയിൽ ഇനിയും പെണ്ണു പിറക്കും. നിനക്കു പിറക്കും." അവൾ ചുറ്റുമുള്ള ജ്വലിക്കുന്ന വായുവിലേക്കു നോക്കി, പരിഹാസത്തോടെ. "ഇവൾക്ക് ഇത്ര ശക്തിയുണ്ടായിട്ടും മുന്നൂറു കൊല്ലം പറ്റാത്തതു നിനക്കു പറ്റുമോ? നിന്റെ കൈകൊണ്ടു നിന്റെ മുത്തശ്ശിയെ കൊല്ലാൻ?"

വാൾമുന വിറച്ചു.

ആ കണ്ണുകൾക്കു പിന്നിൽ, വളരെ ആഴത്തിൽ, ഒരു നിമിഷത്തേക്ക്, മറ്റൊരാളെ നിള കണ്ടു. പേടിച്ച, മെലിഞ്ഞ, യാചിക്കുന്ന ഒരു നോട്ടം. എന്നെ നോക്കണ്ട. ചെയ്യ്.

ഇല്ല. അതല്ല വഴി. അമ്മ മുന്നൂറു കൊല്ലം ചെയ്യാതിരുന്നതു താൻ ചെയ്യില്ല.

നിളയുടെ നോട്ടം ആ കഴുത്തിലൂടെ താഴേക്കിറങ്ങി. ചുളിഞ്ഞ തൊലിയോടു പറ്റിക്കിടക്കുന്ന കറുത്ത ചരട്. അതിൽ തൂങ്ങുന്ന കരിമരച്ചെപ്പ്. നിലവറയിലെ ചുമരിൽ വരച്ച ഏഴു രൂപങ്ങളുടെയും കഴുത്തിൽ കണ്ട അതേ ചതുരം. ഓരോ ദേഹം മാറുമ്പോഴും അവൾ കൂടെ കൊണ്ടുപോകുന്ന ഒരേയൊരു വസ്തു. ഞാൻ ഈ ചെപ്പിൽ കയറി കാത്തിരിക്കും. പേരില്ലാത്തതു താമസിക്കുന്ന വീട്. അവളെ ഈ ലോകത്തു കെട്ടിനിർത്തുന്ന കുറ്റി.

ചരടിനും തൊലിക്കുമിടയിൽ ഒരു മുടിനാരിന്റെ അകലമേയുള്ളൂ.

ഈച്ചയുടെ ചിറകു മാത്രം. ഈച്ച ചാവില്ല. അത്ര കണക്ക്.

"എന്റെ ഗുരുക്കൾ പറഞ്ഞിരുന്നു, എന്റെ കണക്കു സിനിമയ്ക്കേ മതിയാവൂ എന്ന്," നിള പറഞ്ഞു. ശ്വാസം ഒന്നെടുത്തു, പാതി വിട്ടു, നിർത്തി. "എന്റെ അമ്മയുടെ കണക്ക് അതിലും നല്ലതായിരുന്നു. ഇന്ന് എന്റെ കൈയിൽ രണ്ടമ്മമാരുടെ കണക്കുണ്ട്."

വാൾമുന ഒന്നു മിന്നി. അത്ര മാത്രം. കണ്ണിനു പിടിക്കാൻ പറ്റാത്തത്ര ചെറിയ ഒരനക്കം.

ചരട് അറ്റു. ചുളിഞ്ഞ ആ കഴുത്തിൽ ഒരു പോറലില്ല; ഒരു തുള്ളി ചോരയില്ല. ചെപ്പ് കൽത്തറയിൽ വീണു കിലുങ്ങി, ഉരുണ്ടു.

"വേണ്ടാ!" ചിരുതേയി, സർവതും മറന്ന്, അതിനു മേലേക്കു ചാടിവീണു.

അവളുടെ വിരലുകൾ എത്തുംമുമ്പ്, ചെപ്പിനു മുകളിലെ വായു അമർന്നു. ഒരു ചിലമ്പൊച്ച. കരിങ്കൽത്തറ നെടുകെ പിളർന്നു; ഒരു മല അതിന്മേൽ കാൽ വച്ചതുപോലെ. പണ്ടു ദാരികന്റെ നെഞ്ചിൽ പതിച്ച അതേ ഭാരം. കരിമരം പൊടിഞ്ഞു ചിതറി.

ഉള്ളിൽനിന്ന് ഒരു കറുത്ത പുക, നൂറു തൊണ്ടകൊണ്ട് ഒന്നിച്ചു നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട്, ആകാശത്തേക്കു കുതിക്കാൻ നോക്കി. പേരില്ലാത്തത്. അതു മൂന്നടി പൊങ്ങി. പിന്നെ വായുവിൽ നിന്നു; കാണാത്ത ഒരു മുഷ്ടിക്കുള്ളിൽ കുടുങ്ങിയതുപോലെ, പിടഞ്ഞ്. മുഷ്ടി മുറുകി. പുക ഒരു കടുകുമണിയോളം ചുരുങ്ങി. പിന്നെ അതുമില്ല.

വൃദ്ധയുടെ ദേഹത്തിൽനിന്ന്, അതേ നിമിഷം, മറ്റൊരു രൂപം, പാമ്പു പടം പൊഴിക്കുന്നതുപോലെ, വേർപെട്ടു. പഴയ കാലത്തെ ഒന്നരയും മേൽമുണ്ടുമുടുത്ത, കാതിൽ തോടയിട്ട ഒരു സ്ത്രീ. ഒരു കാലത്തു സുന്ദരിയായിരുന്നവൾ; ഇപ്പോൾ മുന്നൂറു കൊല്ലത്തെ ചീയൽ മുഴുവൻ ആ മുഖത്ത്. അവൾ ദേഹത്തിലേക്കു തിരിച്ചു കയറാൻ മാന്തി. പറ്റിയില്ല. അവളുടെ മുടി മുഴുവൻ മേലോട്ടു ചുരുണ്ടു വലിഞ്ഞു; കാണാത്ത ഒരു കൈ കുത്തിപ്പിടിച്ചതുപോലെ. കാലുകൾ നിലം വിട്ടു.

"മുന്നൂറു കൊല്ലം!" ചിരുതേയി വായുവിൽ പിടഞ്ഞു. "ഞാൻ മരിക്കില്ല! എനിക്കു മരിക്കാൻ വയ്യ! ഞാൻ…"

അലർച്ച. കണ്ണു മഞ്ഞളിപ്പിക്കുന്ന വെളിച്ചം. നിള കൈകൊണ്ടു മുഖം മറച്ചു.

കൈ മാറ്റിയപ്പോൾ ഒന്നുമില്ല. ഒരു പിടി ചാരം പോലുമില്ല.

വായുവിൽ തങ്ങിനിന്ന മഴത്തുള്ളികൾ, മെല്ലെ, മൃദുവായി, താഴേക്കു വീഴാൻ തുടങ്ങി; ഒരു ചാറ്റലായി. ആകാശത്തെ ചുഴി അഴിഞ്ഞു. കൽവിളക്കിലെ നാളങ്ങൾ താണു; ഓരോ തിരിയിലും ഒരു വിരൽ നീളത്തിൽ, ശാന്തമായി, കത്തിനിന്നു.

സാവിത്രിയമ്മയുടെ ദേഹം, ചരടറ്റ പാവ പോലെ, മുന്നോട്ടു ചാഞ്ഞു. നിള വാൾ താഴെയിട്ട് അവരെ താങ്ങി. ഒരു തൂവലിന്റെ ഭാരം. അവൾ ആ ദേഹം മടിയിൽ കിടത്തി. മുല്ലപ്പൂവിന്റെ മണമില്ല. വയസ്സായ ഒരു സ്ത്രീയുടെ, ഭസ്മത്തിന്റെയും വെളിച്ചെണ്ണയുടെയും, സാധാരണ മണം.

കൺപോളകൾ വിറച്ചു, തുറന്നു. നിള ശ്വാസം പിടിച്ചു.

അതേ കണ്ണുകൾ. പക്ഷേ ഉള്ളിൽ മറ്റൊരാൾ. നാണമുള്ള, പേടിച്ച, പത്തൊമ്പതു വയസ്സുള്ള ഒരാൾ; എൺപത്തിമൂന്നു കൊല്ലം പഴകിയ ഒരു മുഖത്തുനിന്ന്, ആദ്യമായി, പുറത്തേക്കു നോക്കുന്നു. അവർ സ്വന്തം കൈ ഉയർത്തി നോക്കി; ചുളിഞ്ഞ വിരലുകൾ, ഞരമ്പു തെളിഞ്ഞ പുറംകൈ. അമ്പരന്നു. പിന്നെ നിളയെ നോക്കി.

"ഗൗരി…?"

"അല്ല, അമ്മമ്മേ." നിളയുടെ കണ്ണീർ ആ ചുളിഞ്ഞ നെറ്റിയിൽ വീണു. "ഗൗരിയുടെ മോളാ. നിള."

"എന്റെ കുട്ടീടെ… കുട്ടി." വിറയ്ക്കുന്ന വിരലുകൾ അവളുടെ കവിളിൽ തൊട്ടു. ഈ കൈ അവളെ ആയിരം തവണ തൊട്ടിട്ടുണ്ട്; ഇത് ആദ്യത്തെ തവണയായിരുന്നു. "ഞാൻ എല്ലാം കണ്ടു, മോളേ. ഉള്ളിലിരുന്ന്. കല്യാണം കഴിഞ്ഞ് ഇരുപത്തേഴാം നാൾ മുതൽ. എന്റെ കൈകൊണ്ട് അവൾ ചെയ്തതെല്ലാം. എന്റെ വയറ്റിൽ രണ്ടു കുട്ടികൾ വളർന്നു; പെറ്റതു ഞാനല്ല. ഗൗരിയെ ഒരു വട്ടം… ഒരൊറ്റ വട്ടം ഒന്നു മടിയിലെടുക്കാൻ പോലും… അവൾ കുളത്തിലേക്കു നടക്കുമ്പോൾ ഞാൻ ഉള്ളിൽ കിടന്നു വിളിച്ചു. ആരും കേട്ടില്ല."

"ഒരാൾ കേട്ടു," നിള പറഞ്ഞു.

സാവിത്രിയുടെ നോട്ടം നിളയുടെ തോളിനു മുകളിലൂടെ പിന്നിലേക്കു പോയി; കത്തിനിൽക്കുന്ന വിളക്കിനും അപ്പുറത്തേക്ക്. അവിടെ, നിളയ്ക്കു കാണാൻ പറ്റാത്ത എന്തോ ഒന്ന്, മരണത്തിന്റെ വക്കിൽ നിൽക്കുന്ന ആ കണ്ണുകൾ അറിഞ്ഞു. എന്താണെന്ന് അവർ പറഞ്ഞില്ല; പറയാൻ വാക്കുണ്ടായിരുന്നിരിക്കില്ല. ആ മുഖത്തു പേടിയുടെ ഒരു നിഴൽ പോലും വീണില്ല. അറുപത്തിനാലു കൊല്ലം ഒരു ഇരുട്ടുമുറിയിൽ പൂട്ടിയിട്ട ഒരു കുട്ടി, വാതിൽ തുറന്ന് അമ്മ വരുന്നതറിഞ്ഞാലുള്ള ചിരി.

"അമ്മ വന്നു," സാവിത്രി പറഞ്ഞു. "എന്നെ കൂട്ടാൻ."

കണ്ണുകൾ അടഞ്ഞു. മുഖത്തെ ചുളിവുകൾ അയഞ്ഞു.

നിള അവരെ, മെല്ലെ, പിളർന്ന കൽത്തറയിൽ കിടത്തി. കൈകൾ നെഞ്ചിൽ ചേർത്തുവച്ചു. പിന്നെ, ഒടുവിൽ, അവൾ തിരിഞ്ഞു.

കാണാൻ ഒന്നുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. വിളക്ക്. മരങ്ങൾ. ചാറ്റൽമഴ. പക്ഷേ അവൾ അവിടെയുണ്ടെന്നു നിളയ്ക്കറിയാം; തന്റെ മുന്നിൽ, തന്റെ ചുറ്റും, തന്റെ ഉള്ളിലും. പത്തു ദിവസം മുമ്പ് ഇതേ സാന്നിധ്യം ഒരു പണിതീരാത്ത കെട്ടിടത്തിന്റെ ഇരുട്ടിൽ നിന്നപ്പോൾ അവളുടെ നട്ടെല്ലു മരവിച്ചതാണ്. അത് അല്പം പോലും മാറിയിട്ടില്ല. അതേ ഭാരം; അതേ ചൂട്; ഒരു ചുവടുകൊണ്ട് ആയിരം നിഴലുകളെ ഇല്ലാതാക്കുന്ന അതേ ഭയങ്കരത്വം.

മാറിയതു നിളയാണ്.

പേടിയെന്നു താൻ വായിച്ചതെല്ലാം ഇപ്പോൾ മറ്റൊന്നായി തെളിഞ്ഞു. ഇത്ര വലിയ ഒരു ശക്തി, ഇത്ര ചെറിയ ഒരു ജീവനു വേണ്ടി, കാവു വിട്ടിറങ്ങി നഗരത്തിലെ ഒരു ഫ്ലാറ്റിന്റെ മൂലയിൽ കാവൽ നിന്നു. ഒരു മേൽക്കൂരയിൽ രാത്രി മുഴുവൻ കുത്തിയിരുന്നു. ഒരു ജനൽപ്പലകയിൽ നഖം കരിച്ചു. കരഞ്ഞു. ഈ ഭയങ്കരത്വത്തെക്കാൾ സുരക്ഷിതമായ ഒരിടം ഈ പ്രപഞ്ചത്തിലില്ല.

നിള വാളെടുത്തു, രണ്ടു കൈയിലും മലർത്തിവച്ച്, ഒഴിഞ്ഞ വായുവിനു നേരെ നീട്ടി. തല കുനിച്ചു.

ഒരു നിമിഷം ഒന്നും സംഭവിച്ചില്ല. പിന്നെ അവളുടെ ഇടത്തേ കൈത്തണ്ടയിൽ, ആ മൂന്നു വരയ്ക്കു മേൽ, എന്തോ തൊട്ടു. ഒരു വിരൽത്തുമ്പ്; ചൂടുള്ളത്, മൃദുവായത്. ഒന്നാമത്തെ വരയിലൂടെ. രണ്ടാമത്തേതിലൂടെ. മൂന്നാമത്തേതിലൂടെ. എന്റേത് എന്ന്. പിന്നെ അതേ സ്പർശം അവളുടെ മൂർധാവിൽ, മുടിയിൽ; ഒരു നിമിഷം നീണ്ടുനിന്ന ഒരു തലോടൽ.

മുപ്പത്തൊന്നു കൊല്ലത്തിൽ ആദ്യമായി, തനിക്ക് ഒരമ്മയുണ്ടെന്നു നിള അറിഞ്ഞു. എന്നുമുണ്ടായിരുന്നുവെന്നും.

അവൾ കരഞ്ഞു. കുട്ടികൾ കരയുന്നതുപോലെ, ഒച്ചയിട്ട്, ഒരു നാണവുമില്ലാതെ.

കിഴക്കു വെള്ള കീറി. വിളക്കിന്റെ നാളങ്ങൾ, ഓരോന്നായി, ശാന്തമായി, താണു; ഏറ്റവും മുകളിലെ ഒരു തിരി മാത്രം ബാക്കിനിന്നു. നിള കണ്ണു തുടച്ചു നോക്കിയപ്പോൾ കൈയിൽ വാളില്ല. അത്, പിളർന്ന കല്ലിന്റെ നടുവിൽ, പഴയതുപോലെ, കുത്തനെ നിൽക്കുന്നു. പിളർപ്പു മാത്രം ബാക്കിയുണ്ട്; ഈ രാത്രി നടന്നതിന്റെ ഒരേയൊരു സാക്ഷ്യം. കാവിലെ മരങ്ങളിൽ കിളികൾ ചിലച്ചുതുടങ്ങി.

പാലമരത്തിന്റെ ചുവട്ടിൽ മൂന്നുപേർ നിൽക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ആദി, അപ്പുവിന്റെ തോളിൽ താങ്ങി. അവരുടെ അരികിൽ, നനഞ്ഞൊട്ടിയ മുണ്ടുമായി, കൃഷ്ണൻകുട്ടി പണിക്കർ; ബസ്സിറങ്ങി നാലു കിലോമീറ്റർ ഓടിവന്നതിന്റെ കിതപ്പു മാറാതെ. അവർ പുഴ കടന്നിരുന്നില്ല. ജീപ്പു സ്റ്റാർട്ടായില്ലെന്ന് അപ്പു പിന്നീടു പറഞ്ഞു; ആദി സ്റ്റാർട്ടാക്കാൻ സമ്മതിച്ചില്ലെന്നതാണു സത്യം. രാത്രി മുഴുവൻ അവർ അവിടെ, അതിരിനു പുറത്ത്, ഒരടി മുന്നോട്ടു വയ്ക്കാൻ കഴിയാതെ നിന്നു കണ്ടു. കണ്ടത് എന്താണെന്നു ചോദിച്ചാൽ മൂന്നുപേർക്കും പറയാൻ ഒന്നേയുള്ളൂ: വെളിച്ചം. മേലോട്ടു പെയ്ത മഴ. ഒറ്റയ്ക്കു വാൾ വീശുന്ന ഒരു പെണ്ണ്. അവളെ ഒരു നിമിഷം പോലും ഒറ്റയ്ക്കു വിടാത്ത, കണ്ണിനു കാണാത്ത, എന്തോ ഒന്ന്.

പണിക്കർ കവടിസഞ്ചി നിലത്തു വച്ച്, ചെളിയിൽ, കാവിനു നേരെ സാഷ്ടാംഗം വീണു. "മുപ്പതു കൊല്ലം ഞാൻ കവടിയിൽ നോക്കി ദേവിയുടെ ഭാവം വായിച്ചു," അയാൾ എഴുന്നേൽക്കാതെ പറഞ്ഞു. "ഇന്നാ ആദ്യമായി അറിഞ്ഞത്."

ആദി ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല. ക്യാമറയിൽ പതിയുന്നതിനെ മാത്രം വിശ്വസിച്ചു ജീവിച്ച ആ മനുഷ്യൻ, മുടന്തിക്കൊണ്ടു മുന്നോട്ടു വന്നു, നിളയുടെ ചോരയൊലിക്കുന്ന കൈ തന്റെ കൈയിലെടുത്തു. പിന്നെ, ജീവിതത്തിലാദ്യമായി, ഒഴിഞ്ഞ ഒരു കൽത്തറയ്ക്കും ഒരു പഴയ വാളിനും നേരെ, കൈകൂപ്പി.

തൊടിയിൽ ഉണ്ണിമാമയും വേലായുധനും കുഞ്ഞനും ഉണർന്നു; ഒരു ദുഃസ്വപ്നത്തിന്റെ അവ്യക്തമായ ഓർമ മാത്രമായി. നിലവറയിൽനിന്നു സുധയുടെ ദേഹം എടുത്തുകൊണ്ടുവന്നപ്പോൾ ആ മുഖത്ത്, പത്തൊമ്പതു കൊല്ലത്തിൽ ആദ്യമായി, സമാധാനമുണ്ടായിരുന്നു. അപ്പു അമ്മയുടെ കാൽക്കലിരുന്നു കരഞ്ഞു; നിള അവനെ ചേർത്തുപിടിച്ചു. "അവസാനം അമ്മായി ചെയ്തതുകൊണ്ടാ ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നത്," അവൾ പറഞ്ഞു. "അതു മാത്രം നീ ഓർത്താൽ മതി."

കർക്കടകവാവിന്റെ പുലരിയായിരുന്നു. പുഴക്കടവിൽ, നാട്ടുകാർ, ഈറനുടുത്ത്, നിരനിരയായി, പിതൃക്കൾക്കു ബലിയിടാൻ തുടങ്ങിയിരുന്നു. രാത്രി കാവിനു മുകളിൽ കണ്ട വെളിച്ചത്തെപ്പറ്റി അവർ പതിഞ്ഞ സ്വരത്തിൽ സംസാരിച്ചു. മുപ്പത്തൊന്നു കൊല്ലം പറഞ്ഞ വാചകം ആ പ്രഭാതത്തിൽ ആരും പറഞ്ഞില്ല.

നിള, മുറിവുകൾ കെട്ടുകപോലും ചെയ്യാതെ, ഈറനോടെ പുഴയിലിറങ്ങി. ദർഭ വിരിച്ചു. എള്ളും ചോറും കുഴച്ച് അഞ്ചുരുള വച്ചു. ഗൗരിക്ക്; കുഞ്ഞിനെ രക്ഷിക്കാൻ ജീവൻ കൊടുത്ത അമ്മയ്ക്ക്. സാവിത്രിക്ക്; സ്വന്തം ദേഹത്തിൽ തടവുകാരിയായി കഴിഞ്ഞ അമ്മമ്മയ്ക്ക്. സുധയ്ക്ക്. ലതയ്ക്ക്. കേളു ഗുരുക്കൾക്ക്. കൈകൊട്ടി വിളിച്ചു.

കാക്കകൾ വന്നു. അഞ്ചും എടുത്തു.